کتاب درآمدی بر معرفت شناسی و مبانی معرفت دینی

marefat-shenasi

درآمدی بر معرفت شناسی و مبانی معرفت دینی 

فهرست مطالب

سخن ناشر………………………………………… ۱

پیش‏درآمد………………………………………… ۳

بخش اول: معرفت‏شناسی

فصل اول: مفاهیم و کلیات

پیشینة معرفت‏شناسی……………………………….. ۱۷

تعریف معرفت…………………………………….. ۱۸

تعریف معرفت‏شناسی………………………………… ۱۸

رویکرد متفکران مسلمان در معرفت‏شناسی……………….. ۲۰

امکان معرفت…………………………………….. ۲۲

دورنمایی از مباحث………………………………… ۲۳

برای مطالعه…………………………………….. ۲۳

فصل دوم: علم حضوری

تعریف علم حضوری و علم حصولی……………………….. ۲۵

اقسام علم حضوری انسان……………………………. ۲۶

ویژگی‏های علم حضوری………………………………. ۲۷

راز خطاناپذیری علم حضوری…………………………. ۲۸

فصل سوم: علم حصولی

اقسام علم حصولی………………………………….. ۳۲

تصور و تصدیق……………………………………. ۳۲

اقسام تصور……………………………………… ۳۳

مفاهیم جزئی…………………………………….. ۳۴

مفاهیم کلی……………………………………… ۳۴

اقسام مفاهیم کلی………………………………… ۳۵

برای مطالعه…………………………………….. ۳۷

فصل چهارم: قضایا یا تصدیقات

۱٫ پسین و پیشین…………………………………… ۳۹

۲٫ تحلیلی و ترکیبی………………………………… ۴۰

۳٫ بدیهی و نظری…………………………………. ۴۱

پیوست………………………………………….. ۴۲

فصل پنجم: حقیقت صدق

پیشینه…………………………………………. ۴۶

نظریه مطابقتْ تعریف رایج صدق………………………. ۴۶

فصل ششم: معیار صدق (۱)

معیار متفکران مسلمان…………………………….. ۵۲

راز صدق بدیهیات…………………………………. ۵۴

راه حل اول……………………………………… ۵۴

راه حل دوم……………………………………… ۵۵

۱٫ وجدانیات…………………………………….. ۵۵

۲٫ بدیهیات منطق…………………………………. ۵۶

۳٫ قضایای تحلیلی…………………………………. ۵۷

۴٫ بدیهیات اولیه………………………………… ۵۷

فصل هفتم: معیار صدق (۲)

معیار پوزیتیویست‏های منطقی………………………… ۶۳

نقد معیار پوزیتیویست‏ها…………………………… ۶۴

معیار انسجام‏گرایان………………………………. ۶۵

نقد معیار انسجام‏گرایان…………………………… ۶۶

بخش دوم: مبانی معرفت دینی

فصل اول: مفاهیم و کلیات

حقیقت دین………………………………………. ۷۳

تعریف معرفت…………………………………….. ۷۴

معرفت دینی………………………………………. ۷۴

دورنمایی از مباحث………………………………… ۷۵

فصل دوم: معیار صدق معرفت‏های دینی

الف) بخش عقاید…………………………………… ۸۱

ب و ج) بخش‏های اخلاق و احکام………………………… ۸۱

نتیجه‏گیری……………………………………….. ۸۲

فصل سوم: تعارض معرفت‏های دینی با دیگر معرفت‏های بشری

پیشینه…………………………………………. ۸۶

انواع تعارض…………………………………….. ۹۰

نمونه‏ای از تعارض دلیل عقلی و دلیل نقلی……………… ۹۳

نمونه‏ای از تعارض دلیل علمی و دلیل نقلی……………… ۹۴

فصل چهارم: نظریه «تعدّد قرائت‏ها از دین» و مبانی آن (۱)

پیشینه…………………………………………. ۹۸

دانش تفسیر متون در مغرب‏زمین………………………… ۹۹

۱٫ هرمنوتیک کلاسیک……………………………….. ۹۹

۲٫ هرمنوتیک رمانتیک…………………………….. ۱۰۱

پیامد دیدگاه‏های مذکور…………………………… ۱۰۴

دلایل محدود بودن قرائت‏ها………………………….. ۱۰۴

مبانی مدافعان نظریه قرائت‏های متعدد یا بی‏پایان……… ۱۰۵

فصل پنجم: نظریه «تعدد قرائت‏ها از دین» و مبانی آن (۲)

هرمنوتیک فلسفی…………………………………. ۱۰۹

دستاوردهای هرمنوتیک فلسفی در باب فهم متن…………… ۱۱۱

بررسی هرمنوتیک فلسفی……………………………. ۱۱۲

۱٫ اقسام پیش‏دانسته‏ها و چگونگی تأثیر آن در فهم متن……. ۱۱۵

۲٫ علل اختلاف نظر در فهم متن………………………. ۱۱۷

پیوست…………………………………………. ۱۱۹

فصل ششم: پلورالیسم دینی

تعریف…………………………………………. ۱۲۱

پیشینه………………………………………… ۱۲۲

آموزه‏های پلورالیسم دینی………………………….. ۱۲۵

بررسی پلورالیسم دینی…………………………….. ۱۲۷

برای مطالعه……………………………………. ۱۳۲

فصل هفتم: حقانیت و رستگاری در اسلام (۱)

اسلام و مسئله حقانیت همه ادیان…………………….. ۱۳۵

اسلام عام و اسلام خاص…………………………….. ۱۳۶

دلیل‏ها………………………………………… ۱۳۹

۱٫ نور بودن قرآن و شریعت اسلام برای اهل کتاب……….. ۱۴۰

۲٫ فراخواندن همگان، به‌ویژه اهل کتاب به شریعت اسلام…… ۱۴۰

۳٫ پیروزی و غلبة اسلام بر ادیان دیگر……………….. ۱۴۱

۴٫ پیمان گرفتن از پیامبران در پیروی از شریعت اسلام…….. ۱۴۲

۵٫ جهان‏شمول بودن پیام اسلام……………………….. ۱۴۲

۶٫ ایمان به بعض کتاب…………………………….. ۱۴۳

۷٫ مذمت اهل کتاب و رد ادعاهای باطل آنها……………. ۱۴۳

۸٫ عدم رستگاری منکرانی که پیام اسلام به آنان رسیده است. ۱۴۴

۹٫ تحریف دیگر ادیان……………………………… ۱۴۴

۱۰٫ گمراهی و لعن اهل کتاب……………………….. ۱۴۵

چکیده…………………………………………. ۱۴۶

فصل هشتم: حقانیت و رستگاری در اسلام (۲)

اسلام و مسئلة رستگاری……………………………. ۱۵۰

دفاع از نظریة حقانیت همة ادیان……………………. ۱۵۲

استدلال اول…………………………………….. ۱۵۲

استدلال دوم…………………………………….. ۱۵۳

استدلال سوم…………………………………….. ۱۵۳

نقد و بررسی ادلة حقانیت ادیان……………………. ۱۵۳

پاسخ‏های مشترک…………………………………… ۱۵۴

پاسخ‏های اختصاصی………………………………… ۱۵۵

پاسخ‏های اختصاصی استدلال اول………………………. ۱۵۵

الف) پاسخ‏های نقضی………………………………. ۱۵۵

ب) پاسخ‏های حلی…………………………………. ۱۵۶

پاسخ اختصاصی به استدلال دوم………………………. ۱۵۸

پاسخ اختصاصی به استدلال سوم………………………. ۱۵۸

فصل نهم: امکان تغییر در دین

امکان تغییر در دین………………………………. ۱۶۵

عقاید…………………………………………. ۱۶۵

ارزش‏های اخلاقی………………………………….. ۱۶۶

احکام…………………………………………. ۱۶۷

انواع تغییر در احکام دین…………………………. ۱۶۸

۱٫ تبدل موضوع………………………………….. ۱۶۹

۲٫ احکام حکومتی…………………………………. ۱۷۰

۳٫ تزاحم احکام…………………………………. ۱۷۲

فصل دهم: تغییر و تحول در معرفت دینی

۱٫ معانی تغییر و تحول معرفت دینی و امکان هر یک از آنها…. ۱۷۶

۱/۱ـ رشد کمّی دانسته‏ها…………………………… ۱۷۷

۲/۱ـ رشد کیفی دانسته‏ها………………………….. ۱۷۸

۳/۱ـ رد و ابطال………………………………… ۱۷۹

معرفت‏های یقینی دینی………………………………. ۱۸۲

معرفت‏های یقینی غیردینی…………………………….. ۱۸۴

۲٫ ارتباط میان معرفت دینی و معرفت غیردینی……………. ۱۸۶

۱/۲٫ ارتباط و تأثیر معرفت‏های غیردینی بر معرفت‏های دینی….. ۱۸۶

۲/۲٫ نیاز به پیش‏دانسته‏ها و پیش‏فرض‏ها………………. ۱۸۷

۳/۲٫ آیا معرفت‏های دینی تابع معرفت‏های غیردینی‏اند؟……… ۱۸۸

فهرست موضوعی و واژگان…………………………… ۱۹۲

کتاب‏شناسی……………………………………… ۱۹۵

 

 

سخن ناشر

دنیای امروز دنیای پرسش‏ها و کاوش‏هاست. هرکس به اقتضای محیط و به فراخور دانش خویش به دنبال مجهولاتی در ذهن و دانسته‏های خود می‏پوید. گاه پاسخ پرسش‏ها را در سبد محسوسات می‏جوید و گاه در مجمر معقولات؛ اما دسته‏ای از پرسش‏هاست که بنیادی و اساسی‏اند و تا به شکلی پایه‏ای حل نشوند، نمی‏توان به دنبال مسائل دیگری رفت.

 بدون تردید در علوم بشری با مجموعه‏ای از قضایا مواجه هستیم. برای هر پژوهشگر و اندیشمندی جای این پرسش است که؛ با چه میزانی در مورد گزاره‏های آن داوری کند و با چه ابزاری آنها را بشناسد و بر چه اساسی معیار صدق و کذب آن‏ها را تشخیص دهد؟

در این میان، معرفت‏شناسی، علمی است که به این گونه مباحث اساسی بشر می‏پردازد و درباره هریک از آنها بحث، کاوش، گفت‏وگو می‏کند. امروزه بحث از معرفت‏شناسی به‌ویژه در حوزة دینی فراگیر شده، در سطح عموم نیز مطرح می‏گردد. جای آن دارد که اندیشمندان و فرهیختگان به ساده و روان کردن آنها همت گمارند و تلاش کنند.

کتابی که پیش رو دارید؛ با عنوان درآمدی بر معرفت‏شناسی و مبانی معرفت دینی از سری کتب مبانی اندیشة اسلامی است که رویکردی محققانه، روان و ساده به مباحث معرفت‏شناسی و مبانی معرفت دینی دارد. این نگاشته توسط جناب حجت‏الاسلام والمسلمین آقای دکتر محمد حسین‏زاده، مناسب برای دو واحد درسی به رشتة تحریر درآمده است.

بحث از اساسی‏ترین مباحث معرفت‏شناسی نظیر علم حضوری، علم حصولی و حقیقت صدق و معیار آن و همچنین شرح مباحث مربوط به معرفت دینی و مبانی آن مانند تعدد قرائت‏ها، پلورالیسم دینی، تعارض معرفت‏های دینی و دیگر معرفت‏های بشری از جمله مباحث مطرح‌شده در این کتاب است. پرسش‏ها و پژوهش‏هایی را که مؤلف محترم در آخر هر فصل ذکر کرده است به خواننده این امکان را می‏دهد که به گونه‏ای خلاقانه و با ذهنی کاوش‏گر در مورد مطالب تأمل و تحقیق کند.

این نوشتار در دو بخش در انتشارات مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی۱، منتشر شده است. امید که این اثر مقبول خداوند سبحان و ولی او حضرت صاحب‌الامر افتد و خوانندگان را نیز خوش آید.

انتشارات مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی۱،

 

 

 

 

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمد لولیه والصلاة علی نبیه واوصیائه

پیش‌درآمد

امروزه فراروی انسان معاصر، خواسته یا ناخواسته، پرسش‏های بسیاری قرار دارد. این پرسش‏ها متنوع و گوناگون بوده، حوزه‏های مختلفی از معرفت‏های بشری؛ اعم از هستی‏شناسی، خداشناسی، انسان‏شناسی، معرفت‏شناسی، معرفت‏شناسی دینی، فلسفة دین، فلسفة اخلاق و مانند آنها را دربرمی‏گیرد. پیچیده‏ترین و دشوارترین این پرسش‏ها مسائلی است که به حوزة معرفت‏شناسی و معرفت‏شناسی دینی تعلق دارد و حل آنها نیازمند تعمق، دقت و ژرف‏اندیشی است. از آنجا که این گونه مباحث نسبتاً فراگیر شده، در سطح عموم نیز مطرح می‏گردد، ضرورت دارد برای ساده کردن مباحث و ارائة آن به گونه‏ای آسان‏یاب تلاش شود. در نوشتار حاضر کوشیده‏ایم از میان مسائل مربوط به معرفت‏شناسی و معرفت‏شناسی دینی عمده‏ترین و بنیادی‏ترین آنها را برگزینیم و با بیانی نسبتاً آسان و در عین حال دقیق و استوار مسائل مورد نظر را مطرح کرده، به بحث و بررسی بپردازیم.

این اثر شامل دو بخش است: ۱٫ معرفت‏شناسی؛ ۲٫ مبانی معرفت دینی. هر یک از بخش‏ها مشتمل بر چند فصل است. در بخش اول، اساسی‏ترین مباحث معرفت‏شناسی را در هفت فصل به ترتیب زیر مطرح می‏کنیم:

۱٫ مفاهیم و کلیات؛

۲٫ علم حضوری؛

۳٫ علم حصولی؛

۴٫ قضایا یا تصدیقات؛

۵٫ حقیقت صدق؛

۷ و ۶٫ معیار صدق.

در بخش دوم به مهم‏ترین مباحث مربوط به معرفت دینی و مبانی آن، که اصلی‏ترین مباحث فلسفه دین را تشکیل می‏دهند، می‏پردازیم و آنها را در ده فصل به ترتیب زیر مطرح می‏کنیم:

۱٫ مفاهیم و کلیات؛

۲٫ معیار صدق معرفت‏های دینی؛

۳٫ تعارض معرفت‏های دینی و دیگر معرفت‏های بشری؛

۴ و ۵٫ نظریة تعدد قرائت‏ها از دین و مبانی آن؛

۶٫ پلورالیسم دینی؛

۷ و ۸٫ حقانیت و رستگاری در اسلام؛

۹٫ امکان تغییر در دین؛

۱۰٫ تغییر و تحول در معرفت دینی.

نوشتار حاضر به منظور تدریس و ارائه در ۲ واحد درسی نگاشته شده است. پژوهش‏هایی که در آخر هر فصل ذکر شده، به منظور این است که دانش‏پژوهان به تأمل، دقت و تحقیق بپردازند و در باب مسئلة مورد بحث کاوش بیشتری کنند. ضمن اعتراف به کاستی‏های این اثر، امید است که با ارسال نقدهای مثبت یا منفی خود بر نگارنده منت نهید و او را رهین الطاف خود سازید.

محمد حسین‏زاده

One Response to “کتاب درآمدی بر معرفت شناسی و مبانی معرفت دینی”

  1. I hate my life but at least this makes it bearalbe.

پاسخ دهید